Out of Love

OUT OF LOVE: NEDERLANDS POSTFEMINISME OP HET GROTE SCHERM

*Let op: deze blog bevat spoilers*

Begin deze maand ging ik met een vriendin naar de voorpremière van Out of Love, het speelfilm debuut van Chileens-Nederlandse regisseur Paloma Aguilera Valdebenito. Ik had de trailer gezien en op basis daarvan slechts een vaag idée dat de film over het verloop van de liefde binnen een relatie zou gaan. De titel gaf me wel het idée dat het niet een ‘perfect’ liefdesverhaal zou zijn; in Engels, zeg je namelijk “I did it out of love” om twijfelachtige acties te verdedigen. Maar het probleem met deze film – en, zo stel ik, met het Nederlands postfeminisme – is dat de acties van de hoofdpersoon Nikolai amper worden betwijfeld en soms verdedigd; sterker nog in plaats daarvan stellen we de vraag (letterlijk, bij een Parool recensie) “Hoe ver mag een vrouw gaan?”

Het antwoord vind je niet in deze film.

Tijdens het kijken van de film, voelde ik mij steeds ongemakkelijker en meer verward. Nikolai gebruikt geweld tegen zijn vriendin, Varya, als een manier om haar gedrag te controleren en zo ruzies of conflicten te stoppen. Dit was voor mij een voorbeeld van de zogenoemde ‘cycle of abuse,’ een theorie ontwikkeld in 1979 door psycholoog en socioloog Lenore E. Walker. Voor haar onderzoek interviewde Walker 1500 misbruikte vrouwen. Walker zag dat gewelddadige relaties een patroon hebben: eerst bouwt er spanning op, daarna vindt het misbruik plaats, een verontschuldiging volgt en daarna is het weer kalm of zelfs ‘beter dan ooit’ – een soort ‘honeymoon’ fase. En dan gebeurt het allemaal opnieuw.

cycle of abuse

The cycle of abuse (image source: http://www.awarenow.org/www/docs/127)

Varya is op haar manier heftig en onbespeelbaar, soms onaardig tegen Nikolai, maar ze gebruikt geen geweld tegen hem. In elk geval niet op dezelfde manier (behalve op zijn verjaardag toen zij hard op zijn lip beet). Ook al zou je kunnen zeggen dat ze haar emoties soms gebruikt om Nikolai te manipuleren, maakt ze ook op die manier niet ernstig misbruik van hem. Toch focust Pauline Kleijer van de Volkskrant op het feit dat en manier waarop Varya ‘hem pijn doet’:

“In Out of Love is Varya, die in haar werk als thuishulp juist zo geduldig is, degene die haar vriend steeds opnieuw op de proef stelt. Ze doet het uit onzekerheid en tegen alle logica in, alsof ze Nikolai dichtbij probeert te houden door hem van zich af te duwen. ‘Ze verliest zichzelf helemaal in hem’, legt [Valdebenito] uit. ‘Everything is you’, zegt ze tegen Nikolai: alles draait voor haar om hem. Dat is mooi, maar ook gevaarlijk. Ze voelt zich vaak machteloos en reageert daarop door hem pijn te doen. Soms lijkt dat de enige manier.”

En Gawie Keyser, voor een stuk over de film in de Groene Amsterdammer met de titel ‘Vrijen en Vechten’, beweert dat de pijn die Varya en Nikolai elkaar aandoen gelijk is:

“Hij doet haar pijn. En zij hem. De vechtpartijen die volgen zijn even erotisch als de seks: vechten en vrijen als logisch gevolg van de liefde. Het is alsof die zo groot is dat ze beiden erdoor worden verzwolgen.”

Noem het Victim-Blaming Lite: volgens deze schrijvers – en ze zijn niet de enige – is Varya verantwoordelijk voor hoe Nikolai op haar gedrag reageert; haar rol in hun gewelddadige relatie is net zo groot als die van hem.

Maar zoals Nikolai tegen Varya zegt als ze in het ziekenhuis ligt met een enorm blauwe plek op haar oog – ze had haar zicht kunnen verliezen, zegt de doktor – “I could end up killing you.” Ook al heeft Varya woedeaanvallen, daar komt Nikolai niet door in gevaar. Haar humeuren zijn intens en haar verwachtingen van hem misschien te hoog of oneerlijk maar daar zou hij nooit dood van gaan.

Ook het feit dat er amper andere personages in de film voorkomen is een (onbedoeld) teken van een gewelddadige relatie: de families van Nikolai en Varya komen niet voor en we zien alleen in twee scenes dat ze andere vrienden hebben. Dit soort isolatie is vaker een symptoom van een gewelddadige relatie: de misbruiker maakt zijn of haar partner afhankelijk van hun. De partner voelt dan dat, ook al worden ze mishandeld, ze niemand anders hebben.

Daarom voelde ik me zo ongemakkelijk tijdens de film. Het werd steeds duidelijker dat dit een film was over een gewelddadige relatie die werd gepromoot als een film over ‘passie’ en ‘liefde.’ De eerste zin van een interview met Valdebenito in de Volkskrant was “Liefde gaat soms gepaard met blauwe plekken.” Maar we moeten absoluut een scheiding maken tussen passie, liefde en geweld. Zoals feministisch schrijver en theorist Bell Hooks zei in een interview op Speaking Freely, “if somebody is abusing you, they’re not loving you.” Terwijl iemand wel voor ons kan zorgen terwijl ze ons ook misbruiken, zegt ze, met haar ouders als voorbeeld, is er een verschil tussen zorg en liefde. Liefde en misbruik sluiten elkaar uit; ze kunnen niet tegelijkertijd voorkomen.

film out of love

Varya and Nikolai in Out of Love (image source: http://www.lux-nijmegen.nl/agenda/film/verwacht/out-of-love_36033/)

In die zin, is er helemaal geen ‘grijs gebied’ waarover Valdebenito sprak tijdens haar Q&A bij de voorpremière. Volgens Valdebenito bestaat er een ‘grijs gebied’ tussen een ongezonde en gezonde relatie waar volgens haar niet over gesproken wordt; te vaak is er sprake van een dichotomie (goed/slecht) en met deze film probeert ze daarvan af te komen. In een Volkskrant interview zei Valdebenito:

“In damesbladen wordt altijd zo zwart-wit gesteld dat je meteen bij je vriend of man weg moet zodra hij een vinger naar je uitsteekt. Alsof de vrouw altijd alleen een slachtoffer is. Ik denk dat in veel destructieve relaties niet zo’n simpele rolverdeling aan te wijzen is. En wanneer wordt een relatie eigenlijk ongezond? Het is helemaal niet duidelijk waar de grens ligt.”

Ik ben het er wel mee eens dat relaties veel te ingewikkeld, complex en verschillend zijn om ze zwart/wit te bekijken en ze slechts als gezond of ongezond te bestempelen. Maar we moeten een scheiding maken tussen een ‘ongezonde’ relatie en een gewelddadige relatie. Het gedrag van Varya was soms ongezond maar dat van Nikolai was gewelddadig. In Out of Love, dus, creëert Valdebenito een ‘grijs gebied’ waar het helemaal niet thuis hoort; dit is letterlijk een kwestie van leven of dood.

Ik vind het verwarrend dat ik een punt moet maken van het feit dat ongewenst geweld binnen een relatie per definitie ongezond is. Waarom staat een grens die zo duidelijk is zoals deze open voor discussie?

Terwijl het gesprek tussen de regisseur en het publiek zich voortzette, die avond in Kriterion, vroeg ik me af waarom niemand anders aanvoelde dat het problematisch en gevaarlijk is om de dynamiek in de film te beschouwen als een ‘grijs gebied.’

Het lijkt erop dat, nu we er van uit mogen gaan dat iedereen weet en begrijpt dat het niet oké is voor een man om een vrouw te slaan, we kunnen gaan nadenken over waar de grenzen voor vrouwen liggen. Ook al ging de film daar niet echt over, dat was wel het gesprek dat het publiek die avond – en de recensie schrijvers sindsdien – wilden voeren.

Deze focus op het ‘grijze gebied’ en een voorkeur naar ‘interessantere’ en minder ‘vanzelfsprekende’ vragen heb ik niet alleen die avond in Kriterion voorbij zien komen. Het idee dat Nederland voorbij bepaalde problemen (zoals misbruik) is, is kenmerkend voor de Nederlandse houding tot sociale problemen in het algemeen, zoals seksisme en racisme.

Gloria Wekker, in haar boek White Innocence: Paradoxes of Colonialism and Race bespreekt deze houding. Een belangrijk onderdeel van het zelfbeeld van Nederland is dat het een land is dat ‘verder ontwikkeld’ is dan andere landen en dat het daarmee een voorbeeld is voor de rest van de wereld. Ze gebruikt het voorbeeld van Christelijk Democraat Pieter de Geus, die in November 2003 zei dat Nederlandse vrouwen al geëmancipeerd zijn en allochtone vrouwen niet. Hij staat hierin niet alleen; het idee dat feminisme niet meer nodig is in Nederland – maar dat het in andere landen ‘ver weg’ nog wel zin heeft – is een populaire opinie.

Dit is de enige uitleg die ik kan geven voor hoe een film over een gewelddadige relatie gepresenteerd en bediscussieerd kan worden als een gewone film over liefde, of als een film over de onduidelijkheid van grenzen voor vrouwen, of als een film over het ‘grijze gebied’ tussen gezonde en ongezond relaties. Maar ook in Nederland is geweld binnen relaties en geweld tegen vrouwen nog een probleem. Ook in Nederland zijn er mensen die dit soort gedrag goedkeuren of tolereren.

Het is natuurlijk belangrijk om niet maar één, maar veel verschillende vragen over gender, liefde, geweld, seksualiteit en (on/gezonde) relaties te stellen: er is zeker niet maar één probleem op dat gebied. Het is dus niet verkeerd om te vragen ‘hoe ver een vrouw mag gaan’ in een maatschappij die mannelijkheid met geweld en vrouwelijkheid met slachtoffer zijn associeert. Want er zijn inderdaad vrouwen die misbruik maken van hun partners en mannen die slachtoffers zijn van geweld. Maar we moeten er op letten waar en wanneer die vraag word gesteld en welke belangrijke gesprekken zo’n vraag aan de kant kan duwen.

Sophia Seawell

Sophia Seawell

Sophia schrijft over identiteit, gender en seksualiteit. Als Afro-Amerikaanse vrouw geeft zij etniciteit en andere identiteiten net zo veel gewicht als gender binnen het feminisme. 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *